Jednym z najbardziej widocznych skutków globalizacji produkcji żywności jest degradacja środowiska naturalnego oraz destabilizacja lokalnych ekosystemów rolniczych. Procesom tym towarzyszy wzrost przypadków chorób o podłożu alergicznym, nowotworowym i metabolicznym w populacji ludzkiej. Coraz częściej jako główną przyczynę tego zjawiska wskazuje się niską wartość odżywczą jedzenia oraz jego zanieczyszczenie pozostałościami nawozów sztucznych i pestycydów. W epicentrum kryzysu znajdziecie transgeniczną soję. Witajcie w sojowym limbusie.
Ukryte koszty globalizacji
Globalizacja jest zespołem realnych mechanizmów ekonomicznych, w których cena żywności zostaje oderwana od rzeczywistych kosztów jej wytworzenia. Jakość definiowana jest przez spełnienie jedynie wybiórczych norm dopuszczenia do obrotu. Koszty środowiskowe, etyczne i zdrowotne – zarówno ludzkie, jak i zwierzęce – nie są uwzględniane w bilansie ekonomicznym. Decydujące kryterium, to konkurencyjność cenowa i maksymalizacja zysku. Czy konsekwencje pionowej koncentracji i intensyfikacji produkcji żywności są możliwe do udźwignięcia przez środowisko naturalne, społeczeństwa i jednostkę?
Transgeniczna soja (i kukurydza), to główne bohaterki modelu intensywnego rolnictwa. Nie tylko odgrywają kluczową rolę w globalnym systemie żywnościowym, lecz także symbolizują kierunek, w jakim ewoluuje. Nasze jedzenie jest końcowym produktem działań, które szkodzą środowisku i zdrowiu. Czy naprawdę jesteśmy na nie skazani? Czy naprawdę trzeba produkować taniej i więcej? Odpowiedzi szukam gdzieś między wiedzą, a ignorancją konsumenta. Tu upatruję szansy na zmianę – tej niezawodną, spójną i konsekwentną, płynącą z rozszerzenia świadomości.
Sojowa konkwista
Historycznie soja i kukurydza funkcjonowały jako żywność lokalna, głęboko osadzona kulturowo i przetwarzana przy użyciu prostych, tradycyjnych metod. W Azji przez wieki soja stanowiła jedno z podstawowych źródeł białka – fermentowana, gotowana, spożywana w umiarkowanych ilościach i wkomponowana w zrównoważoną dietę. Z kolei w obu Amerykach kukurydza przez tysiąclecia była podstawą wyżywienia wielu kultur rdzennych, pełniąc rolę głównego źródła energii.
Współcześnie transgeniczna soja i kukurydza funkcjonują w zupełnie innym kontekście. Ich globalne rozpowszechnienie wiąże się z (1) monokulturą – najbardziej obciążającym środowisko modelem produkcji roślinnej, (2) wylesianiem Puszczy Amazońskiej, (3) degradacją gleb, (4) wysokim zużyciem nawozów syntetycznych i pestycydów oraz (5) dominacją przemysłowego systemu paszowego, niedostosowanego do naturalnych zachowań żywieniowych zwierząt gospodarskich. Ziarno soi staje się symbolem gwałtu na ekosystemach i kulturze uprawy roli.
W tym sensie współczesny system produkcji żywności – globalnie zintegrowany, oderwany od lokalnych potrzeb i uwarunkowań, destrukcyjny dla gospodarek lokalnych oraz zdrowia społeczeństw – znalazł się w stanie swoistego limbusa, permanentnego zawieszenia, w którym produkcja żywności staje się elementem szerszych mechanizmów kontroli społecznej. Rolnicy tracą autonomię, a lokalne społeczności – kontrolę nad własnym jedzeniem. Tak transgeniczna soja staje się narzędziem ekologicznej i ekonomicznej dominacji.
Soja a przemysłowy chów zwierząt
Według danych za rok 2024 (raport ISAA – International Service for the Acquisition of Agri-biotech Applications), około 85% globalnej produkcji soi stanowią odmiany GMO. Udział ten jest jeszcze wyższy w USA, Brazylii i Argentynie. Około 75-80% światowej produkcji soi trafia do pasz dla zwierząt, a 15-20% wykorzystywane jest do produkcji oleju (spożywczego i technicznego).
Zaledwie 5-7% soi trafia do bezpośredniego spożycia przez ludzi. Nie ma tu wątpliwości – największymi konsumentami soi GMO nie są weganie i wegetarianie, lecz przemysłowy chów zwierząt, a co za tym idzie – również osoby spożywające mięso zwierząt karmionych paszą przemysłową.
Soja pozostaje składnikiem niewidzialnym, obecnym w mięsie (nie tylko z uwagi na metody chowu, też wskutek procesów technologicznych na etapie przetwórstwa), nabiale i jajach.
Laboratorium spalonej ziemi
Jeśli szukać symbolu destrukcyjnej mocy monokultury, Mato Grosso w Brazylii jest miejscem modelowym. Region ten stał się jednym z największych obszarów upraw transgenicznej soi na świecie, i przykładem polityki spalonej ziemi, prowadzonej przez przedsiębiorstwa-szarańcze, jak je określa Stefano Liberti we „Władcach jedzenia”. Ogień – herbicydy – monokultura transgenicznej soi – nieubłagana progresja zagarnia coraz to nowe połacie lasu deszczowego.
Pamięć biologiczna gleby jest wymazywana. Czy można działalność tę nazywać wciąż rolnictwem?
W warunkach produkcji intensywnej kultura uprawy roli z poszanowaniem dobra ekosystemu nie istnieje. To dla krajobrazu i organizmów glebowych eksterminacja, śmierć rozłożona w czasie – bez szansy na odrodzenie. Polityka spalonej ziemi w miejsce rozsądnego gospodarowania.
Gdzie jest rolnik?
Pionowa koncentracja produkcji żywności pociąga za sobą upadek zawodu rolnika indywidualnego. Od nasion, przez nawozy, skup, transport, przetwórstwo, aż po półkę sklepową — kolejne etapy należą do tych samych podmiotów. W tym systemie rolnik nie jest już gospodarzem – jest operatorem cudzej technologii.
Sieje to, co każe kontrakt. Zbiera w terminie narzuconym przez logistykę. Sprzedaje po cenie, na którą nie ma wpływu. Nie bierze za to co produkuje odpowiedzialności. Więź z ziemią ulega przerwaniu.
Niewidzialna ręka
Czy kiedykolwiek słyszeliście o Cargill? Na stronie jej polskiego oddziału czytamy, że „Cargill jest firmą rodzinną dostarczającą żywność, składniki, rozwiązania rolnicze i produkty przemysłowe, aby odżywiać świat w bezpieczny, odpowiedzialny i zrównoważony sposób”.
Pierwszy z członów tego hasła bez żadnych wątpliwości jest prawdziwy – ponieważ firma nigdy nie weszła na giełdę, pozostaje niewidoczna dla narzędzi społecznej kontroli.
Firmy schowane w cieniu, których nazw przeciętny konsument nie zna, realnie kontrolują, co znajdujemy na sklepowej półce w supermarkecie. Decydują, gdzie ma być rolnictwo, a gdzie to się nie opłaca. Kształtują ceny, kierunki eksportu – a pośrednio także diety milionów ludzi.
Soja stała się elementem infrastruktury władzy, wydajność – dogmatem rządów i ministrów, jedyną słuszną filozofią, zostawiającą etyczne i środowiskowe dylematy gdzieś na uboczu, poza wzrokiem społeczeństw. Powolna śmierć gleby, jej zagrzybienie wskutek wyjałowienia, eutrofizacja wód to niewygodne, skrzętnie pomijane ślady tej destrukcyjnej i prącej ku globalizacji polityki rolnej.
Szósty smak
Słodki, słony, kwaśny, gorzki, umami… i szósty smak — sojowy. Niewidzialny, wszechobecny, ujednolicający wszystko, co trafia na nasze talerze.
Obecność soi w paszach większości gatunków zwierząt w chowie i hodowli intensywnej neutralizuje naturalne różnice smakowe. Mięso, nabiał i gotowe produkty mają podobny, przewidywalny profil smaku. Różnorodność smaków, bogactwo odmian lokalnych, tradycji kulinarnych znika, zastąpiona przez globalny profil sensoryczny. Sojowe w smaku jest prawie wszystko – nawet jeśli soja nie figuruje na etykiecie.
Czy leci z nami pilot?
Suwerenność żywnościowa – kto na co dzień się nad nią zastanawia? Idziemy do supermarketu, zapełniamy koszyk produktami z drugiego końca świata – tańszymi niż te od lokalnego rolnika czy wytwórcy.
Rodzi się społeczny bunt – ale przez marketing koncernów, kolorowe gazetki i grywalizację (konkursy i nagrody napędzające sprzedaż) przekierowany w złą stronę. Jak to – rolnikowi za oceanem się opłaca, a naszym rolnikom nie? Przecież dostają dopłaty! Dodajmy to tego mój ulubiony komunał o tym, że polski rolnik musi być konkurencyjny na rynku globalnym – i o dobrostanie zwierząt, środowiska i człowieka, oraz o jakości żywności, można zapomnieć. Dlaczego?
Nie można podstawiać polskiemu rolnikowi nogi, zwiększać cen energii, ilości regulacji, liczyć śladu węglowego gospodarstw rolnych, i oczekiwać, że jakimś cudem wygra wyścig. Poza tym, paradygmat intensyfikacji się nie sprawdził. Potrzeba nowej definicji, czym w istocie jest żywność. Nowej wizji jak ją należy pozyskiwać, nie „produkować” – rolnik, jak pisał mój guru filozofii rolnictwa prof. Manteuffel, niczego nie produkuje, jedynie stwarza warunki dla sprawnego działania sił natury (R. Manteuffel, Filozofia rolnictwa, PWN 1987) . Potrzeba zrozumienia jak nasze codzienne wybory żywieniowe przekładają się na równowagę ekosystemu i stan naszego ducha.
Co kryje patent?
Odmiany roślin GMO są chronione patentami przez ich producentów (najwięksi to Bayer, Corteva Agriscience – ex-DowDuPont, Syngenta – część ChemChina, BASF). Patent daje producentowi prawa do kontroli nad tym, kto i w jaki sposób używa ich własności intelektualnej, czytaj nasion.
Jeśli soja GMO samorzutnie migruje na sąsiednie pole (przez wiatr, ptaki, zwierzęta, środki transportu, narzędzia rolnicze, wody powierzchniowe) i wykiełkuje, w pojawia się realne pytanie prawne – czy to własność rolnika-właściciela ziemi, czy firmy posiadającej patent?
W USA, Kanadzie i Brazylii w szeregu przypadków producenci pozwali rolników pod zarzutem korzystania z chronionej patentem odmiany bez licencji (wg raportu Center for Food Safety & Save Our Seeds z 2013 r. Monsanto – obecnie Bayer – wytoczyła ponad 140 pozwów przeciwko około 410 rolnikom i firmom nasiennym w różnych stanach USA).
Czy da się to zatrzymać?
Ekspansja upraw GMO, to realne zagrożenie zanieczyszczenia upraw organicznych (ekologicznych), co spowoduje problemy z certyfikacją, oraz upraw konwencjonalnych. Co więcej, w ciągu 2-3 pokoleń GMO mogą wyprzeć tradycyjne odmiany, nie objęte ochroną patentową. Zatrzymajmy się, aby każdy miał szansę zrozumieć wagę tego stwierdzenia.
Rolnik X uprawia roślinę transgeniczną, rolnik Y – konwencjonalną (F0). Załóżmy, że jest to roślina obcopylna, rozmnażająca się płciowo (przez nasiona), jak np. żyto.
Roślina GMO przekazuje swój zmodyfikowany gen poprzez zapylenie krzyżowe. Gdy pyłek rośliny GMO zapyli roślinę konwencjonalną, w pierwszym pokoleniu (F1) wszystkie powstałe rośliny posiadają już jedną z dwóch form genu GMO. W kolejnym pokoleniu (F2) gen ten dziedziczy się zgodnie z prawami genetyki – część roślin go ma, część nie. Jeśli jednak gen GMO daje przewagę (np. odporność na herbicyd lub szkodniki), rośliny bez tego genu giną lub plonują gorzej (75% roślin ma gen GMO, 25% nie). W efekcie w następnych pokoleniach (F3 i dalej) rośliny z genem GMO dominują, a odmiana konwencjonalna stopniowo zanika (Warwick S.I., Beckie H.J., Hall L.M., Gene flow, invasiveness, and ecological impact of genetically modified crops, Annals of the New York Academy of Sciences 2009, t. 1168:72-99)
Proces ten nie jest teorią spiskową ani wymysłem humanistów czy ekologów, lecz obiektywnym wynikiem biologicznego dziedziczenia i selekcji. Jak w świetle tych faktów wyglądają zapewnienia producentów, lobbystów, a w ślad za nimi polityków – że uprawy transgeniczne są całkowicie bezpieczne? Że uprawiane z użyciem herbicydów nie niszczą populacji pożytecznych owadów i mikroorganizmów glebowych? Jak to w ogóle możliwe, że wciąż taka nieprawdziwa narracja w przekazie społecznym ma rację bytu?
Powiem to tak: uprawy transgeniczne zagrażają nie tylko żywnościowej suwerenności państw, wolności gospodarczej rolników, wolności badań naukowych i wolności osobistej konsumenta do świadomego wyboru – są przede wszystkim zagrożeniem dla tradycyjnych i dzikich odmian roślin.
Może dojść do nieodwracalnych zmian w puli genowej – po przekroczeniu pewnej skali proces staje się nieodwracalny biologicznie, niezależnie od deklaracji producentów.
POKOLENIE 0 (P0)
rośliny rodzicielskie przekazują formy genu, czyli allele (A)
Pole X: GMO (AGAG)
Pole Y: konwencjonalne (AkAk)
Pyłek z pola X przenosi się na pole Y (wiatr, owady).
F1 – PIERWSZE POKOLENIE MIESZAŃCÓW
Zapylona pyłkiem GMO roślina konwencjonalna:
AGAG × AkAk → AGAk
100% roślin ma gen GMO
F2 – DRUGIE POKOLENIE MIESZAŃCÓW
Rośliny F1 zapylają się między sobą:
AGAk × AGAk → AGAG | AGAk| AGAk | AkAk
75% roślin z genem GMO
25% bez GMO
jeśli gen GMO daje przewagę (np. odporność na herbicyd), rośliny kk giną, zostaje 100% GMO
F3 – TRZECIE POKOLENIE MIESZAŃCÓW
Rośliny F2 zapylają się między sobą:
AGAG × AGAk → głównie AGAG i AGAk
90% roślin ma gen GMO
odmiana konwencjonalna zanika lub zostaje wyparta
Zdrowe jedzenie w chorym świecie
Soja i model jej produkcji obnaża fundamentalną sprzeczność współczesnej narracji o zdrowiu. Nie da się mówić o zdrowiu ignorując sposób, w jaki powstaje jedzenie. Nie da się leczyć skutków, nie szukając przyczyn. Twierdzenie, że argumenty krytyczne wobec gigantów przemysłu spożywczego są „nienaukowe”, jest nieporozumieniem. Naukowość nie wymaga wiary w dobre intencje koncernów – wymaga empirycznej, transparentnej i nieustającej weryfikacji danych.
Wyjście z limbusa
Sojowy limbus to stan, w którym utknęliśmy jako konsumenci: bezsilni, często krytyczni, czasem świadomi – ale wciąż zależni, uwikłani. Ale drogowskazy istnieją — mniej intensywnie, bardziej lokalnie, sezonowo. Wolniej, drożej — ale uczciwiej i zdrowiej.
Nie ma innego wyjścia niż postawić na lokalną, ekologiczną produkcję, sezonowość, różnorodność odmian, mniejszą konsumpcję i świadome wybory konsumenckie.
Zdrowie nie zaczyna się na talerzu, lecz na polu i w relacji z ziemią, ze zwierzętami, lokalnymi ekosystemami. Obserwacja cyklu przyrody i szacunek dla mikroświata gleby – to pierwszy krok do odbudowy systemu, który dziś karmiony jest wyłącznie masową, intensywną produkcją i napędzany pokrętną logiką ciągłego ekonomicznego wzrostu.
To ostatnia część cyklu „Ile naprawdę kosztuje nasze jedzenie” inspirowanego „Władcami jedzenia” ~ Stefano Libertiego. Teraz wszystko w naszych rękach.
Filmowe kontemplacje
Soyalism – o globalnym łańcuchu soi i mięsa jako fundamencie przemysłowego rolnictwa ((2018) — reż. Stefano Liberti i Enrico Parenti
Soja: em nome do progresso – o „rozwoju”, który w Brazylii oznacza ogień, przemoc i monokulturę (2005) — reż. Todd Southgate
Green Warriors: Paraguay’s Poisoned Fields – o zatrutych polach i ludziach żyjących w cieniu pestycydów (2019) — reż. zespół Green Warriors (Martin Boudot i Mathias Denizo)
Raising Resistance – o oporze rolników wobec ekspansji soi GMO (2011/2012) — reż. Bettina Borgfeld i David Bernet
Porotos de soja – o Argentynie i konflikcie wokół eksportu soi (2009) — reż. David Blaustein i Osvaldo Daicich
Final Straw: Food, Earth, Happiness – o granicach przemysłowego rolnictwa i możliwych alternatywach (2015) — reż. Patrick Lydon i Suhee Kang
Pig Business – o pułapce intensyfikacji i zadłużenia w hodowli przemysłowej (2009) — reż. Tracy-Louise Ward
Ziarno świadomości – o rolnictwie ekologicznym jako praktyce etycznej i duchowej, przywracającej sens pracy z ziemią i odpowiedzialności za wspólne dobro (2023) — reż. Rafał Smykowski https://ziarnoswiadomosci.pl
Earthlings – o systemowym uprzedmiotowieniu zwierząt (2005) — reż. Shaun Monson
Gunda – o zwierzętach postrzeganych nie jako produkcie, lecz jako czujących istotach (2020) – reż. Viktor Kossakovsky
Pestycydy, cicha zagłada — o wpływie środków ochrony roślin na populacje owadów i całe ekosystemy (2021) — reż. Sylvain Lepetit i Miyuki Droz Aramaki.
Za konsultację rozdziału „Czy da się to zatrzymać” serdecznie dziękuję dr inż. Aleksandrze Orzeszko-Rywce.
Iwona Siemieniuk – artystka interdyscyplinarna, edukatorka, z pierwszego wykształcenia – prawniczka, autorka projektów @dobryoddech, @sustainablerecession i @eudokiaarts. Członkini Stowarzyszenie Forum Rolnictwa Ekologicznego im. Mieczysława Górnego. Wierzy, że indywidualna przemiana jednostki i najdrobniejsze nawet działanie dla dobra całości są drogą do uczynienia tej planety lepszym miejscem do życia. Daje swój głos tym, którzy go nie mają i wypatruje końca gospodarki opartej na wzroście.
